Chwalu Ffiniau
Cafodd yr arddangosfa hon ei chyd-guradu gan grŵp o guraduron a gwneuthurwyr ffilm ifanc benywaidd o bob rhan o Sir Gâr.
Pan feddyliwn am dreftadaeth chwaraeon y sir, rydym yn anochel yn meddwl am rygbi dynion a llwyddiannau'r 1970au. Ond nid chwaraewyr rygbi gwrywaidd yn unig oedd yn llwyddo ar lefel ryngwladol. Roedd menywod hefyd yn meithrin gyrfaoedd chwaraeon rhyngwladol llwyddiannus mewn chwaraeon a oedd yn aml yn cael eu dominyddu gan ddynion. Yn wahanol i'w cymheiriaid gwrywaidd, ni ddaethant yn enwau cyfarwydd yn eu trefi genedigol. Yn wir, mae llawer ohonynt bellach wedi'u hanghofio.
Nod yr arddangosfa hon yw cywiro'r cydbwysedd ac amlygu cyflawniadau chwaraeon menywod Sir Gâr, o ddechrau'r ugeinfed ganrif hyd heddiw.
Lynne Thomas
Llanelli - Y person cyntaf i sgorio 100 mewn gêm griced Cwpan y Byd a chwaraewr hoci rhyngwladol.
Dechreuodd gyrfa griced Lynne yn naw oed, gyda bat a brynwyd gan ei thad yn Woolworths. Wrth iddi dyfu i fyny yn Llanelli yn y 1950au, ac heb unrhyw dimau merched i ymuno â nhw, chwaraeodd Lynne i dîm bechgyn Eglwys Christchurch yn lle hynny.
Hyfforddodd fel athrawes Addysg Gorfforol a daeth yn aelod o staff amser llawn yn Ysgol Ramadeg Merched Castell-nedd. Parhaodd Lynne i chwarae, gan deithio'n rheolaidd i Sussex i chwarae i dîm y sir. Yn fuan, cafodd ei galw i garfan genedlaethol Lloegr, gan chwarae'n rheolaidd mewn gemau Prawf a gemau rhyngwladol undydd dros gyfnod o 13 blynedd.
Ym 1973, roedd hi'n rhan o'r tîm a enillodd y Cwpan y Byd dan gapteniaeth Rachel Heyhoe Flint. Mewn gêm yn erbyn Lloegr, hi oedd y person cyntaf – boed yn ddyn neu'n fenyw – i sgorio canred mewn criced rhyngwladol undydd. Ochr yn ochr â'i gyrfa griced, chwaraeodd Lynne hoci dros Gymru ar lefel ryngwladol, gan gymryd rhan mewn dros 100 o gemau rhyngwladol rhwng 1961 a 1978, ac roedd yn rhan o'r tîm Cymreig cyntaf i guro Lloegr yn Wembley ym 1972.
Ers ymddeol o chwaraeon cystadleuol, mae Lynne wedi cefnogi carfan hoci Cymru trwy godi arian – gan ennill y llysenw annwyl 'Lynne the Tin'. Bu hefyd yn rhan o'r tîm rheoli am flynyddoedd lawer, gan helpu'r tîm dan 19 i gyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd a helpu tîm y merched i chwarae yn eu Gemau'r Gymanwlad cyntaf yn Kuala Lumpur ym 1998.
Roedd gyrfa Lynne nid yn unig yn ysbrydoledig ond hefyd yn un a gafodd effaith sylweddol. Ar ôl gyrfa ddisglair mewn maes a oedd yn cael ei ddominyddu gan ddynion, aeth ati i greu gwaddol i chwaraeon merched trwy gefnogi cenhedlaeth newydd o chwaraewyr hoci benywaidd ifanc.
Mollie Phillips
Llanybydder - Y fenyw gyntaf i gario baner genedlaethol mewn seremoni agoriadol Olympaidd.
Erbyn i Mollie Phillips ddod y fenyw Brydeinig gyntaf i ddyfarnu mewn cystadleuaeth sglefrio iâ yng Ngemau Olympaidd 1948, roedd hi eisoes wedi cyflawni nifer o bethau am y tro cyntaf. Fel cystadleuydd, hi oedd y fenyw gyntaf i gario baner genedlaethol yn seremoni agoriadol y Gemau Olympaidd. Hi oedd y fenyw gyntaf i ymuno â Phwyllgor y Gymdeithas Sglefrio Iâ, a'r fenyw gyntaf i ddyfarnu mewn cystadleuaeth ryngwladol ISU ac mewn Pencampwriaeth y Byd.
Rhychwantodd gyrfa farnu Mollie y cyfnod o'r 1930au i'r 1980au. Yn ystod yr amser hwn, roedd hi hefyd yn rhedeg fferm y teulu yn Llanybydder ac yn fridiwr gwartheg llwyddiannus. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gwasanaethodd gyda'r unedau ategol ym Mhrif Bencadlys y Lluoedd Cartref (GHQ Home Forces) rhwng 1941 a 1944. Roedd hi'n Gomisiynydd y Girl Guides ac yn ynad heddwch, ac ym 1961 daeth yn Uchel Siryf Sir Gâr.
O'i holl gyflawniadau, roedd Mollie yn hynod falch o fod y fenyw gyntaf i gario baner genedlaethol yn y Gemau Olympaidd. Mae ei ffrindiau'n disgrifio personoliaeth ymroddedig, angerddol a brwdfrydig a'i helpodd i lwyddo ym myd gweinyddu a barnu sglefrio iâ – byd a oedd, ar y pryd, yn cael ei ddominyddu gan ddynion.
"Dw i newydd golli yn erbyn mam-gu â braich wedi torri."
Roger Brown, chwaraewr snwcer amatur yn cystadlu yn Pontin’s ym 1976
Agnes Davies (neé Morris)
Saron - Pencampwr Snwcer Proffesiynol 1949 ac Arlywydd Oes Cymdeithas Biliards a Snwcer Merched y Byd
Dysgodd Agnes chwarae yng nghlwb ei thad yn Saron. Glowr oedd ef, ac ar ôl iddo ddatblygu’r clefyd ysgyfaint niwmoconiosis a gorfod gadael y pwll glo, defnyddiodd yr arian iawndal i agor neuadd snwcer gydag un bwrdd yn y pentref. Wynebodd ragfarn y tu allan i glwb ei thad –
"Ni fyddai pwyllgor clybiau’r gweithwyr yn Llanelli yn fy gadael i mewn" – Agnes Davies.
Enillodd ei thwrnameintiau mawr cyntaf yn Butlins ac enillodd ei theitl cyntaf ym 1936. Enillodd Bencampwriaeth Snwcer Proffesiynol y Merched ym 1949. Er mwyn ymdopi â’i rôl fel gwraig a mam, ymddeolodd am bron i 30 mlynedd. Pan ddychwelodd ym 1978, enillodd deitl snwcer Cymdeithas Biliards y Merched, ac yna ym 1980 cyrhaeddodd rownd derfynol Pencampwriaeth Snwcer y Merched am y pumed tro yn 60 oed.
Cafodd ei hethol yn Llywydd am Oes i Gymdeithas Biliards a Snwcer y Merched y Byd ym 1985, ac parhaodd Agnes i gystadlu hyd yn oed yn ei 80au. Ar ôl iddi farw yn 2011 yn 90 oed, cynhaliodd Snwcer Byd y Merched Dwrnamaint Coffa Agnes Davies er anrhydedd iddi yn 2012.
‘Gofynnwch i unrhyw un o'r nifer fawr o fenywod a yrrodd unrhyw gerbyd posibl yn y tridegau a oeddent yn teimlo ei fod yn werth chweil, ac rwy'n siŵr mai'r ateb, heb os nac oni bai, fyddai "ie, mil gwaith"..’
Margaret Jennings, 1952
Margaret Jennings (neé Allan)
Yr Alban a Chydweli – Enillydd Bathodyn Brooklands 120mya, newyddiadurwr Vogue a datgryptiwr Bletchley Park
Symudodd Margaret Jennings – a anwyd yn Margaret Allan yn Ayrshire, yr Alban, ym 1909 – i Gelli-deg, ger Cydweli, ar ôl priodi ym 1937. Roedd hi’n dod o deulu o ‘fenywod cryfion’. Roedd ei modryb, “Janie” Allan (1868-1968), yn swffragét ac yn sosialydd amlwg. Yn ei harddegau, ac ar anogaeth ei mam, dysgodd yrru. Dechreuodd rasio yn y car teuluol, ac oherwydd ei dawn amlwg, cafodd gyfle yn fuan i yrru ceir cyflymach lle gallai gystadlu o ddifrif.
Daeth Margaret yn adnabyddus ar drac rasio ceir Brooklands yn Surrey, a sylwodd tîm ffatri MG ar ei gallu wrth yrru. Gwahoddwyd hi i yrru mewn tîm o fenywod yn unig, a oedd yn cael ei adnabod fel "Eyston’s Dancing Daughters". Ym 1935, cystadlonasant yn ras heriol 24 awr Le Mans; llwyddodd pob un o’r tri char i orffen y ras, gan ddenu llawer o sylw i MG.
Yn ei blwyddyn olaf fel gyrrwr cystadleuol, daeth yn un o ddim ond pum menyw i ennill Bathodyn Brooklands am gyrraedd cyflymder o 120mya, yn dilyn buddugoliaeth a oedd yn cynnwys lap cyflymaf o 122.37mya. Yn ystod y rhyfel, gweithiodd fel gyrrwr ambiwlans ac yna fel torriwr codau yn Adran y Llynges yn Hut 4, Bletchley Park.
Ar ôl y rhyfel, bu’n ohebydd moduro i Vogue rhwng 1948 a 1957, a dychwelodd yn fyr at rasio ym 1950, gan ennill Tlws y Merched (Ladies’ Trophy) yn ras Circuit of Ireland. Yn ei chartref yn Llandyfaelog, daeth yn arddwr brwdfrydig, gan ennill gwobrau gan yr RHS ac arddangos yn Sioe Flodau Chelsea.
Pêl-droed Menywod
Tref Llanelli – Safle'r gêm ryngwladol gyntaf i fenywod ym Mharc Stebonheath
Mae gan dref Llanelli gysylltiad hir â phêl-droed merched, gan ddechrau ym 1917 pan ffurfiwyd tîm merched. Daeth y gamp yn boblogaidd ymhlith menywod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf wrth iddynt ymgymryd â swyddi tywyll a budr mewn ffatrïoedd ac wrth gael eu hannog i gymryd rhan mewn chwaraeon er budd eu hiechyd a'u lles. Yn wahanol i'w cymheiriaid yn Lloegr, ni wnaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru (FAW) wahardd menywod rhag chwarae ar eu caeau ym 1921 i ddechrau. Fodd bynnag, y flwyddyn ganlynol, gofynnodd tîm Merched Llanelli i'r FAW am ganiatâd i chwarae ar y Halfway Ground; ar y pwynt hwn, dilynodd yr FAW esiampl Cymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA) a gwahardd pob gêm ferched ar gaeau'r Gymdeithas.
Erbyn y 1970au, nid oedd unrhyw dîm lleol ar ôl, ond dewiswyd Parc Stebonheath fel y lleoliad ar gyfer gêm ryngwladol answyddogol gyntaf merched Cymru, rhwng Cymru ac Iwerddon, ym 1973. Yn anffodus, collodd Cymru, ond chwaraeodd Llanelli ran bwysig unwaith eto yn hanes pêl-droed merched yng Nghymru. Erbyn y 2000au, roedd pêl-droed merched wedi hen sefydlu yng Nghymru, a chynhaliwyd Pencampwriaeth Pêl-droed Merched dan-19 UEFA yn y sir – gan gynnwys Llanelli – yn 2013.
Ffion Morgan
Llandeilo - Pêl-droediwr ac aelod o dîm cenedlaethol cyntaf Cymru i gyrraedd Pencampwriaeth Ewrop i Ferched UEFA.
Ganwyd Ffion yn Llandeilo yn y flwyddyn 2000. Dechreuodd chwarae pêl-droed pan oedd hi'n ddim ond pedair oed, i dîm Saron Juniors, ac aeth ymlaen i chwarae i Ammanford Girls pan oedd hi'n un ar ddeg oed.
Pan oedd hi'n 16 oed, symudodd Ffion i ffwrdd i astudio yn academi pêl-droed merched elît Cymdeithas Bêl-droed Cymru yng Ngholeg y Cymoedd yn Ystrad Mynach.
Arwyddodd ei chytundeb proffesiynol cyntaf gyda Chaerdydd (Cardiff City) yn 2019. Yn 2021, ymunodd â Bristol City, lle sgoriodd y gôl olaf yn y gêm a sicrhaodd fuddugoliaeth iddynt yng Nghynghrair Pencampwyr y Merched a dyrchafiad i Uwch-gynghrair y Merched yn 2023.
Cafodd Ffion ei hysbrydoli i chwarae dros Gymru ar ôl cwrdd â'r cyn-chwaraewr rhyngwladol Loren Dykes pan oedd hi'n saith oed. Ei breuddwyd fyddai dod yn fodel rôl o'r fath i ferched ifanc eraill.
Ym mis Gorffennaf 2025, chwaraeodd dros Gymru pan gystadlodd y tîm ym Mhencampwriaeth Ewrop Merched UEFA yn y Swistir am y tro cyntaf.