Rembrandt

Taith Campweithiau’r Oriel Genedlaethol

Bob blwyddyn, mae’r National Gallery yn gweithio mewn partneriaeth â sefydliadau a chynulleidfaoedd ledled y DU er mwyn sicrhau y gall pawb ym Mhrydain ymhél â’i chasgliad cenedlaethol. 

Mae Taith Campweithiau 2021‐23 y National Gallery yn bartneriaeth rhwng y National Gallery, Oriel Davies, y Drenewydd, The Beacon Museum, Whitehaven, ac Amgueddfa Sir Gaerfyrddin. Maent yn gweithio gyda’i gilydd i ddewis paentiad o’r National Gallery a’i arddangos mewn arddangosfeydd sy’n cynnig ffyrdd newydd i gynulleidfaoedd ledled y DU ymhél â’r paentiad.

Bywgraffiad

Roedd Rembrandt van Rijn (1606‐1669) yn byw yn ystod cyfnod llewyrchus iawn yn hanes Gweriniaeth yr Iseldiroedd, ar adeg pan oedd gan y weriniaeth reolaeth lwyr fwy neu lai dros fasnach yn Ewrop. Yn sgil y bwrlwm economaidd hwn, llwyddodd ymchwil wyddonol, gweithgareddau llenyddol a chelfyddydau gweledol i ffynnu. 

Cychwynnodd Rembrandt ar ei yrfa fel arlunydd yn Leiden, ei ddinas enedigol, ond ar ddechrau’r 1630au symudodd i Amsterdam, sef dinas a oedd yn prysur wneud enw iddi’i hun. Fe’i denwyd yno yn rhannol gan yr addewid o gael comisiynau proffidiol gan ddosbarthiadau canol uwch llewyrchus y ddinas. 

Roedd Saskia yn gyfnither i ddeliwr celf Rambrandt, sef Hendrick Uylenburgh, ac yn ystod ei flwyddyn gyntaf yn Amsterdam arferai Rembrandt fyw yn nhŷ Uylenburgh. Rhannodd Rembrandt a Saskia eu bywydau am oddeutu wyth mlynedd, ac yn ystod y cyfnod hwnnw bu Rembrandt yn paentio Saskia yn ddi‐baid, mewn sawl gwedd. Rhoddodd Saskia enedigaeth i bedwar plentyn, ond dim ond un ohonynt, sef Titus, a oroesodd fabandod. Bu farw Saskia rai misoedd yn unig ar ôl geni Titus. Crëwyd y paentiad hwn cyn i’r gyfres drasig hon o ddigwyddiadau ddod i ran y ddau, yn yr un flwyddyn ag y clywsant eu bod yn disgwyl eu plentyn cyntaf.

Y Paentiad

Gyda golau cryf o’r chwith, gwelir merch ifanc yn sefyll o’n blaen yn llawn hunanfeddiant a hyder. Mae hi’n syllu ar rywbeth yn y pellter, ac mae golwg synfyfyriol a llawn disgwyliad ar ei hwyneb. Mae ei gwisg yn gywrain: ffrog werdd lachar gyda bodis byr, tynn, gyddflin isel a llewys llawn ymchwydd, a cheir brodwaith euraid sy’n disgleirio yn y golau. Mae torchau o flodau mân yn addurno’i gwddf a’i phen, ac yn goron ar y cwbl ceir sbrigyn o ferywen. Caiff ei gwallt ei orchuddio gan fêl werdd. Yn ei llaw dde gwelir ffon â thendrilau eiddew wedi’u cordeddu o’i hamgylch; yn ei llaw chwith ceir tusw toreithiog o flodau, ac yn eu plith gwelir carnasiwns, melyn Mair, blodau’r llefrith, blodau ymenyn a thiwlipau. 

Gan fod y ferch yn debyg i’r paentiadau a’r lluniau eraill a wnaeth Rembrandt o Saskia, y farn draddodiadol oedd mai priodferch ifanc Rembrandt oedd hi. Ond mae’r ffaith fod Rembrandt wedi’i phaentio mewn gwisg mor gywrain, gyda blodau a gwyrdd‐ddail, yn peri inni ofyn: ai gwir bortread o Saskia yw hwn, ynteu a wnaeth Rembrandt ddefnyddio Saskia fel model ar gyfer creu delwedd o rywbeth arall?

Themâu

Gyda’i ddull gofalus o ddarlunio blodau a dail, mae paentiad Rembrandt yn dathlu harddwch byd natur. Mae ysblander gwyrddlas Saskia yn adlewyrchu’r diddordeb eang a oedd gan gyfoeswyr Rembrandt yn yr hyn a elwir yn Arcadia. Yn ôl y chwedlau a gâi eu hadrodd gan feirdd yr Hen Roeg a’r Hen Rufain, roedd Arcadia yn lle gwledig a diarffordd, heb ei ddifetha gan lygredigaeth gwareiddiad, lle arferai bugeiliaid, nymffau a lled‐dduwiau fyw mewn cytgord gyda natur. Roedd Arcadia a’i themâu bugeiliol yn eithriadol o boblogaidd yng nghymdeithas yr Iseldiroedd yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg, a châi hyn ei adlewyrchu mewn dramâu llwyfan hefyd, yn ogystal â phaentiadau (fel y gwelir yn y llun isod). 

Rhoddwyd sawl teitl i’r paentiad hwn. Yn ôl rhai mae’n darlunio Fflora, sef duwies Rufeinig y Gwanwyn; dywed eraill ei fod yn darlunio’r fugeiles ddelfrydol, wedi’i gwisgo mewn dillad Arcadaidd. Mewn gwirionedd, nid yw’r ddau syniad hyn, nac unrhyw syniad arall, o angenrheidrwydd yn annibynnol ar ei gilydd. Efallai fod Rembrandt wedi mynd ati’n ymwybodol i ddefnyddio traddodiadau gwahanol, gan greu amwysedd bwriadol yn y gwaith terfynol. Câi Rembrandt ei gyfareddu gan wisgoedd, a thrwy gydol ei yrfa dewisodd baentio nifer o’i fodelau mewn dillad theatraidd, hanesyddol, a dychmygol hyd yn oed. Trwy wneud hynny, llwyddodd i ryddhau ei bwnc o hualau’r dull portreadu caeth, gan gyfleu rhywbeth mwy haniaethol: syniad, awyrgylch neu deimlad.

Radiograff-X Rembrandt

Mae’r paentiad hwn wedi cael ei astudio’n helaeth gan arbenigwyr ar Rembrandt yn y National Gallery a gan eraill dros y blynyddoedd, gan ddefnyddio ystod eang o ddulliau archwilio gwyddonol a delweddu technegol. Dyma ddarlun radiograff‐X o’r gwaith, sy’n dangos amryw o nodweddion diddorol am ei hanes cadwraethol a’r dull paentio a ddefnyddiwyd. 

Yn anarferol, cafodd y paentiad ei drosglwyddo i gynfas gwbl newydd; mae’r patrwm gwead mân a chyson a welwch ar y llun yn nodweddiadol o gynfasau llawer mwy diweddar. Cafodd y cynfas gwreiddiol ei grafu neu ei rwbio bron yn gyfan gwbl o’r cefn drwy ddefnyddio triniaeth a gwblhawyd ychydig cyn i’r paentiad gyrraedd casgliad y National Gallery. Fe welwch beth olion o’i wead mwy bras ac anghyson wedi’i wasgaru ar draws y llun, lle na chafodd y ffabrig gwreiddiol ei waredu’n llwyr. Mae’r siâp triongl a welwch o dan ben Saskia yn dangos lle cafodd difrod blaenorol ei drwsio drwy osod darn arall o gynfas – sef darn, yn ein barn ni, a dorrwyd mae’n debyg o ymyl y paentiad hwn ac felly dyma’r unig ddarn o’r ffabrig gwreiddiol hwnnw sydd wedi goroesi. 

Dengys y radiograff-X bod ffigwr arall wedi’i baentio i’r dde ac ychydig o dan y ffigwr canolog; sef menyw, a welir fel proffil, a’i llygaid yn edrych tua’r llawr. Awgrymwyd gyda chryn hyder bod y paentiad gwreiddiol yn cynrychioli rhywun gwahanol – Judith with the Head of Holofernes – mewn cyfansoddiad yn seiliedig yn fras ar waith gan Rubens. Yn y gwaith gwreiddiol, morwyn Judith yw’r ffigwr ar y dde, yn gafael mewn bag mae’n debyg sy’n cynnwys pen Holofernes, tra roedd y ffon a welir nawr yn llaw dde Flora, yn wreiddiol wedi’i gyfleu fel cleddyf yn llaw fuddugoliaethus Judith.