Darganfod

Roc a Rôl - yr amser y symudodd y meini hirion

Sut ydych chi'n symud maen hir 6 troedfedd o uchder? Dyma sut wnaethon ni hynny...

A young woman points at the detail of a tall standing stone. Her two young sons look at the stone next to her.

Nid yw meini hirion i fod i gael eu symud. Unwaith y cânt eu gosod mewn cae neu ar fynydd, maent yn tueddu i aros yno am ganrifoedd.

Ond, ddechrau 2026, roedd angen i ni wneud rhywbeth nad yw llawer o bobl wedi rhoi cynnig arno. Roedd angen i ni symud y gwrthrychau enfawr hyn yn ôl i'r Amgueddfa ar ôl chwe blynedd i ffwrdd.

Mae'r erthygl hon yn esbonio sut y gwnaethom hynny - a pham ei fod mor bwysig ei wneud.

Ble wnaethon ni ddechrau?

Nid yw symud meini hirion a all bwyso hyd at dunnell yn rhywbeth rydych chi'n penderfynu ei wneud ar unwaith. Mae angen digon o amser arnoch i gynllunio a chodi arian. Dim ond arbenigwyr all ymgymryd â'r dasg - mae'r meini hyn yn werthfawr iawn ac yn rhannau pwysig o stori Sir Gâr.

Yn 2025, dyfarnwyd bron i £200,000 i Amgueddfa Sir Gâr drwy gynllun Cyllid Grant Cyfalaf Blaenoriaethau ar gyfer Diwylliant Llywodraeth Cymru, a oedd â'r nod o barhau â rhaglen barhaus yr Amgueddfa i ailddehongli a gwella mynediad y cyhoedd i gasgliad CofGâr.

Cynlluniwyd y cyllid i drawsnewid tair oriel ar y llawr gwaelod yn yr Amgueddfa. Daeth hen Ystafell Fwyta'r Esgob yn oriel Creu, Comisiynu, Casglu sy'n cynnal gweithiau celf hanesyddol a chyfoes o bob cwr o'r sir. Mae'r hen ystafell eistedd bellach yn Oriel Darganfod ryngweithiol sy'n addas i deuluoedd, sy'n eich gwahodd i fod yn chwilfrydig a darganfod amrywiaeth anhygoel casgliad CofGâr. Ac yn olaf, mae'r Neuadd Fawr wedi dod yn oriel Goffáu, i roi'r llwyfan perffaith i'r meini hirion adrodd eu straeon.

Two standing stones sit strapped to plinths on a driveway. They face the camera while, in the background, the Museum facade and main entrance are visible.

Ble roedd y cerrig?

Cafodd y meini hir eu harddangos am flynyddoedd lawer yn oriel archaeoleg yr Amgueddfa. Roeddent wedi'u trefnu mewn rhes ar hyd coridor cul yn yr oriel. Ond roedd hyn yn rhwystro'r olygfa o rai o'u nodweddion ac ni roddodd unrhyw le iddynt ddisgleirio.

Yn 2020, wrth i bandemig Covid ddechrau dod i'r amlwg, roedden ni wedi cau'r Amgueddfa i ddechrau rhaglen o adnewyddiadau mawr. Ein nod oedd ailosod y to a llawer o'r ffenestri hanesyddol, yn ogystal ag adnewyddu'r ystafell lle'r oedd y cerrig. Dyma oedd cam cyntaf y gwaith a ganiataodd inni agor yr ystafelloedd a ddaeth yn ddiweddarach yn oriel Creu, Comisiynu, Casglu ac Oriel Darganfod.

Felly, er mwyn amddiffyn y cerrig ac i ganiatáu i'r gwaith ddigwydd, fe'u symudon ni am y tro cyntaf ers degawdau i siop allanol ar y safle. A dyna lle y buont tan 2026.

Four standing stones are arranged in front of a corner of a wall. There are other objects and a display case in the foreground. — Y meini hirion yn yr hen oriel archaeoleg cyn cael eu symud allan.

Sut wnaethon ni baratoi ar gyfer eu dychweliad?

Treulion ni fisoedd yn siarad ag arbenigwyr ac yn gwneud cynlluniau ar gyfer sut a ble y byddem ni'n arddangos y cerrig yn yr Amgueddfa. Roedden ni'n gwybod y byddem ni'n eu harddangos yn y Neuadd Fawr - ond sut i ffitio'r saith maen hir i gyd? Ynghyd ag o leiaf bedwar gwrthrych carreg cysylltiedig arall?

Beth wnaethon ni ei ystyried?

Roedd angen i bob carreg gael stondin addas a ffordd i'w sicrhau.
Roedd angen i bob stondin allu dal pwysau carreg am gyfnod hir o amser.
Roedd angen i bob stondin gynnig golygfa glir i ymwelwyr o amgylch y cerrig.

Mae pob carreg wedi'i hysgrifennu. Roedd angen i ni weithio allan pa ffordd y dylai pob carreg wynebu er mwyn rhoi'r olygfa orau i ymwelwyr o'r arysgrifau hyn.

Pan osodwyd yr holl stondinau yn yr oriel, roedd rhaid bod digon o le i ddefnyddwyr cadeiriau olwyn symud drwyddynt yn hawdd.

Clirio'r ffordd

Felly, cyn symud y cerrig i'r Amgueddfa, roedd yn rhaid i ni glirio'r ystafell o bob gwrthrych i wneud lle. Gyda'r ystafell yn wag, gallem wneud yr holl fesuriadau yr oedden ni eu hangen a gweithio allan cynllun manwl o'r arddangosfa.

Beth am y llawr?

Ond roedd rhywbeth arall yr oedd angen i ni ei wneud cyn dychwelyd y cerrig i'r Amgueddfa.

Yn ôl pan gafodd yr hen oriel archaeoleg ei hadnewyddu, roedd y llawr parquet hanesyddol hardd wedi'i ail-wynebu, fel yr oedd y lloriau yn yr oriel Darganfod a'r Siop Anrhegion. Gyda'r Neuadd Fawr yn cael ei thrawsnewid, nawr oedd yr amser perffaith i ail-wynebu'r llawr parquet yno hefyd.

Darllenwch fwy am ein taith lloriau yn Llawr yr Amgueddfa.

Empty room with dark, wood panelled walls and the end of a staircase. — Y Neuadd Fawr (bron) yn wag cyn i'r llawr gael ei ail-wynebu.

Pryd wnaethon ni ddechrau eu symud?

Yn gynnar yn 2026, fe wnaethon ni drefnu i'r cyntaf o nifer o symudiadau ddigwydd. Symudodd y tîm gwych o Artworks Art Handling - sy'n arbenigwyr mewn symud pob math o wrthrychau gwerthfawr, o baentiadau i gerfluniau - y meini hirion allan o'u storfa allanol er mwyn gallu dylunio a gosod seiliau a chau newydd. Symudwyd y cerrig ychydig bellter i ffwrdd i'r dreif o flaen prif fynedfa'r Amgueddfa - gan gynnig golygfa anarferol iawn i bobl oedd yn mynd heibio! Ailadroddwyd y broses hon sawl gwaith nes bod gan yr holl gerrig gefnogaeth newydd, ddiogel.

Gosodwyd y llwyfan i'r meini hirion ddychwelyd i'r Amgueddfa o'r diwedd.

Lifting crane on wheels inside the Main Hall of the Museum. The crane has a long, horizontal metal bar, with a winch hanging from the centre, and two supporting legs either side. The structure dominates the large room at over 6 feet tall. — Gosodwyd craen y tu mewn i'r Neuadd Fawr i godi rhai o'r meini hirion mwy.

Sut wnaethon ni gael y cerrig trwy'r drysau?

Roedd y rhan fwyaf o’r cerrig yn cael eu symud i’r Amgueddfa a’r Neuadd Fawr yn unionsyth gan ddefnyddio tryc paled. Gallai unrhyw godi neu ostwng ychwanegol o’r cerrig arwain at ddifrod, felly ceisiodd tîm y Gwaith Celf osgoi unrhyw straen diangen lle bynnag y bo modd. Roedd hyn yn golygu symud cerrig o amgylch corneli yn ofalus iawn. Roedd un garreg ychydig yn rhy dal ar gyfer y drws mewnol i’r Neuadd Fawr, a arweiniodd at dîm y Gwaith Celf yn gorfod pwyso’r garreg yn ôl i leihau ei huchder, gan ganiatáu iddi basio drwodd. Gweler y fideo isod i weld sut y gwnaethon nhw ymdopi â’r foment lletchwith hon!

Roedd y cerrig mwyaf yn rhy drwm i'w pwyso'n ddiogel. Ar gyfer y rhain, gosododd tîm y Gwaith Celf nhw'n wastad ar eu cefn ar y paledi, a'u rholio i'r Neuadd Fawr. Yna defnyddiodd y tîm y craen - a'u cyhyrau eu hunain! - i godi'r garreg yn ôl i safle unionsyth.

Low angle view of a crane winching up a standing stone. One man is supporting the top of the stone with his hands. Another is holding the chains of the winch. A third man bends over to check the fittings at the base of the stone. The bright, lantern ceiling lights the scene from above. — Tîm Artworks yn codi Carreg Voteporix yn ôl i'w lle yn y Neuadd Fawr.

Unwaith roedd y cerrig yn sefyll yn unionsyth eto, cawsant eu symud i'w safleoedd terfynol ar eu plinthiau newydd. Llithrwyd rhai i'w lle, rholiwyd eraill, ond cyrhaeddodd pob un yn ddiogel i'w cartrefi newydd.

Mae'r arddangosfa bellach yn rhoi llawer mwy o le i'r cerrig hir ddisgleirio a lleoliad atmosfferig i'w hedmygu. Nhw yw'r gwrthrychau cyntaf y mae ymwelwyr yn eu gweld unwaith y byddant yn camu i mewn i orielau'r Amgueddfa, gan osod y naws yn gyflym ar gyfer ymweliad cyffrous ac ysbrydoledig. Mae'r goleuadau newydd yn y Brif Neuadd yn ychwanegu at yr effaith - gall goleuadau ddisgleirio'n fanwl gywir i arysgrifau'r cerrig i'w gwneud yn fwy gweladwy.

Rydym yn hapus ac yn falch iawn o groesawu ymwelwyr i'r oriel Goffáu newydd wych ac rydym yn ddiolchgar iawn i dîm Artworks am eu gwaith caled, eu hawgrymiadau meddylgar, a'u hysbryd tîm rhagorol a wnaeth yr arddangosfa'n bosibl. Gweler cipolwg ar y broses gyfan yn dod at ei gilydd yn ein fideo crynhoi bach isod. Edrychwn ymlaen at eich croesawu i'r Amgueddfa yn fuan!