Tŷ Dol wedi'i wneud â llaw o'r 1940au

Mae'r tŷ dol pert hwn wedi'i wneud â llaw yn un o drysorau llai adnabyddus Amgueddfa Sir Gâr. Cafodd ei greu yn y 1940au gan Edwin Hughes ar gyfer ei chwaer-yng-nghyfraith, ac mae'n dangos creadigrwydd a dychymyg ymdrech gartref y rhyfel.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafodd llawer o ffatrïoedd teganau eu defnyddio i gynhyrchu nwyddau ar gyfer y rhyfel, gan wneud popeth o gyfarpar i arfau rhyfel. Gan fod teganau newydd yn brin byddai teuluoedd yn creu eu teganau eu hunain o ba bynnag ddeunyddiau oedd ar gael, yn ysbryd y rhyfel o "wneud y tro a thrwsio". Mae'r tŷ dol hwn yn enghraifft wych o'r dyfeisgarwch hwnnw.

Wedi'i saernïo'n fedrus o bren a'i baentio'n ofalus dros ben, mae gan y tŷ baneli ar golfachau yn y pen blaen a'r cefn, sy'n caniatáu iddo agor yn llawn. Y tu mewn mae cyfres o ystafelloedd wedi'u haddurno â dodrefn bychain wedi'u gwneud â llaw a manylion rhyfeddol, fel carpedi patrymog ffug, lloriau lino, a ffitiadau wedi'u hysbrydoli gan gartrefi go iawn y cyfnod.

Mae'r model cyfan yn cyfleu bywyd yn ystod y rhyfel. Yn union fel yr oedd llawer o deganau'r cyfnod yn cynrychioli'r byd oedd o amgylch y plant - awyrennau, tanciau a milwyr - mae'r tŷ dol hwn yn cynnwys manylion realistig fel bleindiau blacowt a ffenestri wedi'u tapio. Roedd bleindiau blacowt yn hollbwysig er mwyn cadw'n ddiogel; roedd rhaid gorchuddio pob ffenest a drws yn y tŷ fel nad oedd y llygedyn lleiaf o olau yn denu awyrennau'r gelyn yn ystod cyrchoedd bomio'r nos. Byddai Wardeniaid Cyrch Awyr yn patrolio'r strydoedd i wneud yn siŵr bod pawb yn cydymffurfio.

Byddai teuluoedd yn aml yn rhoi tâp neu rwydi dros eu ffenestri i'w hamddiffyn rhag y perygl o wydr yn chwalu wrth i fomiau ffrwydro. Daeth tâp croes yn gyffredin, ond roedd y cyngor swyddogol yn ffafrio rhwydi fel yr opsiwn mwy diogel.

Cafodd Sir Gaerfyrddin ei harbed rhag y gwaethaf o'r bomio a welwyd yn Abertawe gerllaw. Serch hynny, profodd y sir gyrchoedd achlysurol, yn aml pan oedd awyrennau bomio yn methu eu targedau bwriadedig neu'n gollwng ffrwydron dros ben wrth iddyn nhw ddychwelyd i dir mawr Ewrop. Pen-bre, sydd bellach yn gartref i barc gwledig poblogaidd, oedd safle Ffatri Ordnans Frenhinol a ddioddefodd gryn ddifrod o ganlyniad i gyrch ym mis Gorffennaf 1940, a arweiniodd at 11 o farwolaethau. Ceir straeon o hyd am bobl Sir Gaerfyrddin yn cofio'r wawr goch annaearol yn goleuo awyr y nos wrth i Abertawe losgi yn ystod Blitz mis Chwefror 1941.

O ystyried hyn i gyd, mae'n rhyfeddol bod y tŷ dol cain hwn wedi goroesi'r rhyfel o gwbl. Mae'n sefyll heddiw nid yn unig fel tegan wedi'i wneud â llaw, ond fel storïwr tawel - sy'n cyfleu cryfder, creadigrwydd, a realiti bywyd bob dydd yr ymdrech gartref yn ystod yr Ail Ryfel Byd.