Gaeaf o Newid

Ar ôl y llifogydd di-baid yng ngaeaf 2025 yn sgil Storm Claudia, cwympodd rhan fawr o’r argae hanesyddol ar hen safle Gwaith Tunplat Cydweli. 

Ein cred yw bod hyn wedi'i achosi gan lefelau dŵr uchel iawn yn llifo dros y strwythur, gan olchi rhan o'r argae i ffwrdd ar ei ochr orllewinol. Nid oedd y rhan hon yn rhan wreiddiol o'r safle yn y 18fed ganrif, daeth yn rhan ohoni ar ôl iddi gael ei hailadeiladu yn y 1980au. 

O bell, mae'n ymddangos bod llawer o brif wal yr argae a'i bwâu nodweddiadol yn dal yn eu lle. Fodd bynnag, nid yw gwir gwmpas y difrod yn gwbl amlwg hyd heddiw. 

Mae'r llifogydd hefyd wedi gadael etifeddiaeth ehangach ar draws y safle. Mae malurion, silt a llystyfiant wedi cronni o fewn y sianeli dŵr, mae rhannau o'r cwlfer wedi cwympo, ac mae rhai elfennau strwythurol, gan gynnwys llwybrau a strwythurau hanesyddol wedi'u tanseilio. Mae'r newidiadau hyn wedi newid sut mae dŵr yn symud trwy'r safle ac maent yn peri risgiau parhaus i bobl sy'n cael mynediad i'r safle. 

Fel Heneb Gofrestredig o bwysigrwydd cenedlaethol, mae'r argae a'r dirwedd gyfagos yn cael eu gwarchod. Mae'n her gymhleth ac yn golygu bod yn rhaid i unrhyw waith i ymchwilio, clirio neu atgyweirio'r safle ddilyn proses ffurfiol. Bydd angen Caniatâd Heneb Gofrestredig gan Cadw, ochr yn ochr â Thrwydded Gweithgarwch Perygl Llifogydd (FRAP) gan Cyfoeth Naturiol Cymru ar gyfer unrhyw waith o fewn sianel yr afon. 

Cyn y gellir gwneud cais am y caniatâd hyn, mae angen dealltwriaeth gliriach o'r difrod i gynllunio methodoleg sy'n cydbwyso perygl llifogydd, treftadaeth ac ystyriaethau ecolegol, a rheolaeth safle ymarferol. Bydd hyn yn cynnwys arolygon arbenigol, gan gynnwys asesiadau strwythurol, asesiadau o’r effaith ar dreftadaeth, mapio topograffig ac arolygiadau tanddwr o bosibl. Ar hyn o bryd, rydyn ni'n ceisio cyllid i gomisiynu'r gwaith hanfodol hwn, a fydd yn ffurfio'r sylfaen dystiolaeth ar gyfer cynlluniau yn y dyfodol.

Yn y cyfamser, diogelwch yw ein prif flaenoriaeth. Mae'r argae yn strwythur ansefydlog, ac mae'r ardal gyfagos yn cynnwys dŵr dwfn, gwagleoedd cudd a cheryntau sy'n symud yn gyflym. Er eu diogelwch eu hunain, rhaid i aelodau o'r cyhoedd beidio â cheisio cael mynediad at yr argae neu fynd i mewn i sianel yr afon. 

Byddwn ni'n parhau i rannu diweddariadau wrth i ni ddysgu mwy am gyflwr y safle ac wrth i gynlluniau ar gyfer ei ddyfodol ddechrau dod i drefn.